Magnaci w Rzeczpospolitej

Mimo wzrastającej pańszczyzny, a zwłaszcza coraz liczniejszych innych ciężarów, nie uciekano ze wsi przed nędzą i głodem. Kozacy wywodzili się ze wszystkich stanów i narodowości, nie uznawali praktycznie żadnej władzy. Teoretycznie podlegali królowi bardziej niż Rzeczpospolitej, bardziej hetmanom niż lokalnym urzędnikom. Wytworzyły się między nimi z czasem także różnice majątkowe.

Read the rest of this entry »

Lata wojny północnej

Wymaga to najpierw określenia punktu wyjścia, a następnie oszacowania dokonań materialnych całej epoki. Określamy ją tu na lat sto, zamykając ostatnim rozbiorem w 1815 r. Dzielimy zaś na okres do 1775 roku, w którym dokonała się konfrontacja szlacheckich wyobrażeń z rzeczywistością, na lata 1775-1795 znaczone próbą odwrócenia zagrożeń oraz okres ostatnich lat dwudziestu, w których zarysowano program ,,wybicia się na niepodległość”. Otóż perspektywa widziana przez szlachtę epoki saskiej nie mogła się rysować tak ciemno jak dla potomnych, nawet jeżeli dostrzegano już rozchodzenie się ideałów z rzeczywistością. Nie odczuwano jeszcze pogłębiającej się zależności Rzeczpospolitej od odległego i dynamicznie się rozwijającego centrum Europy. Na koniec przyjmujemy, że katastrofa rozbiorowa, jakkolwiek ją zechcemy oceniać, nie była przeznaczeniem utrwalonym przez anarchię i egoizm polskiej szlachty. Nie brakowało jednego i drugiego, ale nie może to przesłonić całości procesu. 177

Read the rest of this entry »

Kryteria języka i obyczaju

Kryteria języka i obyczaju, mniej ostre w X-XII w., gdy niewiele różniło poszczególne grupy Słowian Zachodnich, stały się wyraźne w XIII w. i odegrały w Polsce wielką rolę. Wynikało to z poczucia, że wartości rodzimej kultury sq zagrożone przez najazdy zewnętrzne oraz kolonizacje na prawie niemieckim. Na przełom XIII i XIV w. przypada szczyt napiec na tle etnicznym polsko-niemieckim, zaś polem walki – poza działalnością gospodarczą i polityczną – stała się sprawa używania jeżyka polskiego w czasie kazań, do czego zobowiązywały statuty synodu z 1285 r. Obowiązek ten wpłynął na formowanie się polskiego języka literackiego. Już wcześniej wyodrębnił się język elit rządzących, ujednolicony dla całego obszaru państwa, zawierający nieznane w czasach plemiennych terminy z zakresu sprawowania władzy. Jego znajomość stawała się jednym z kryteriów i sygnałów przynależności do grupy rządzącej. Tłumaczenie prawd wiary po polsku oraz dbałość o jednoznaczność głoszonych prawd, zmuszała Kościół do ustalenia kanonu terminologii polskiej, stosowanej w całej prowincji. Do najwcześniejszych zabytków języka polskiego należą pieśń Bogurodzica, pochodząca 102 z XIII w. oraz spisane na początku XIV. w. Kazania Świętokrzyskie.

Read the rest of this entry »

KONSOLIDACJA I EKSPANSJA CZ. III

Dwaj kolejni dynaści jagiellońscy Zygmunt I (1506-1548) zwany Starym i jego syn Zygmunt August (1548-1572) prowadzili dość skuteczną politykę wygrywania ambicji możnych i pretensji szlachty. Reprezentowali interes dynastii, który uważali za identyczny z interesem państwa. Przeciwstawiała się im koncepcja Rzeczpospolitej jako dobra wspólnego identyfikowanego z interesem szlachty. Konfrontacja dwu wizji bywała czasem gwałtowna, nie doszło jednak do walk wewnętrznych. Przeobrażenia gospodarcze, postępy reformacji i rozpowszechnianie idei humanistycznych dokonywały się w sposób umiarkowany. Ustalił się rodzaj równowagi wyrażonej zasadą współdziałania trzech stanów w sejmie (króla, senatu i izby poselskiej).

Read the rest of this entry »

KONSOLIDACJA I EKSPANSJA CZ. II

Po klęsce Litwinów z Moskwą pod Wiedroszą (1500| i niepowodzeniach Korony na Bukowinie przeciwko Mołdawianom (1497) powstały warunki sprzyjające ponownemu zbliżeniu obu krajów. Unię borodelską odnowiono w 1499 roku przeciwko zagrożeniu moskiewskiemu, w 1501 umocniono ją z kolei dla przyczyn wewnętrznych. Ustalono wtedy wybór króla na zjazdach elekcyjnych, aczkolwiek ograniczono go do członków dynastii. Aleksander (1501-1506), siedzący na stolcu litewskim od 1491, za tron polski i koronację dal przywilej w Mielniku (1501) przechylający szalę rywalizacji na korzyść możnych. Władza znalazła się w rękach senatu, którego król był jakby przewodniczącym. Ta perspektywa nie odpowiadała rzecz jasna ambicjom monarchy, który szukał teraz oparcia u średniej szlachty. W rezultacie na sejmach w Piotrkowie i Radomiu w 1504 i 1505 roku ustalił się sojusz antymagnacki. Był to początek dążeń do rewindykacji rozdanych dóbr koronnych. Król miał w ten sposób zwiększyć swe dochody a szlachta mogła liczyć na zmniejszenie obciążeń na rzecz państwa. Celem natomiast ustawy o incompatibiliach było uniemożliwienie skupiania zbyt wielkiej władzy w jednych rękach, co było niebezpieczne dla króla i szlachty. Szlachta wymogła też i zdołała utrzymać fundamentalna zasadę Nihil novi (1505). Niestanowienie niczego bez zgody przedstawicieli szlachty wsparto w następnym roku zbiorem praw sporządzonym z inicjatywy kanclerza koronnego Jana Łaskiego. Żadna ze stron nie okazała w tej sprawie dostatecznej stanowczości. Walka o tzw. „egzekucje praw” nie przyniosła rozstrzygnięcia. Przez ponad pół wieku jednak wokół tych właśnie kwestii ogniskowała się działalność szlacheckich reformatorów państwa. W walce o hegemonię wykształcili oni model działalności publicznej i wypracowali wzory życia.

Read the rest of this entry »

Konflikty Władysława Łokietka

W pierwszych dziesięcioleciach XIV w. niewiele jeszcze wskazywało na przyszły rozkwit Polski. Nawet po koronacji Władysława Łokietka, sytuacja Królewstwa Polskiego była bardzo trudna. Konflikt z Zakonem Krzyżackim stał się głównym zagadnieniem polskiej polityki zewnętrznej. Zagrożenie Polski było tym większe, że Krzyżacy działali w sojuszu z Czechami. Jan Luksemburski tytułował się po Przemyślidach królem Polski i dążył do objęcia tronu krakowskiego, a przynajmniej do zwierzchnictwa nad częścią ziem polskich. Kontynuując politykę Wacławów, narzucił on w latach 1327-31 zależność lenną większości książąt śląskich, co mu przyszło tym łatwiej, że niemiecki patrycjat Wrocławia i innych miast śląskich ciążył ku Czechom. W tym samym kierunku działało niemieckie rycerstwo z otoczenia książąt, zaś rycerstwo polskie nie stało się dla nich przeciwwagą.

Read the rest of this entry »

Jan Sobieski i jego władza

Nowy król, bezsprzecznie najwybitniejszy Polak tej epoki, pragnął uporządkowania spraw państwowych, zwłaszcza zapewnienia wpływu uchwalonych podatków, skupienia w jednym ręku polityki zagranicznej i ograniczenia liberum veto. Było to minimum, zważywszy uzasadnioną nieufność wobec Austrii, Moskwy i Brandenburgii. Odgadując sprzyjającą koniunkturę międzynarodową Jan III 168 związał się z Ludwikiem XIV (układ w Jaworowie 1675). Przyjmu- jąc orientację francuska liczył na uładzenie stosunków z Turcja oraz na umocnienie pozycji w Prusach i w Gdańsku. Brandenburgia bowiem wydawała się Janowi III największym zagrożeniem. Z różnych przyczyn plany te się nie powiodły. W 1676 r. stawił Sobieski czoło Turcji pod Żurawnem, ale z braku środków i poparcia, zawarł traktat, który byt dla Rzeczpospolitej niekorzystny. Sojusz ze Szwedami (1677) był niepopularny, a okazał sie też nieefektywny. Z kolei Wiedeń i Berlin, przy pomocy pieniędzy, zapewniły sobie skuteczną kontrakcję. W rezultacie Jan III, nie znajdując poparcia także w Moskwie, wrócił do orientacji antytureckiej i prohabsburskiej, rozbijając groźne zawsze porozumienie Wiednia i Moskwy. Widząc natomiast nierealność planów bałtyckich szukał także porozumienia z opozycją wewnętrzną.

Read the rest of this entry »

Ekspancja w Inflantach

Nie interesowano się więc Prusami, doszło natomiast do ekspansji w Inflantach. Terytorium to, rządzone przez Zakon Kawalerów Mieczowych, rozdzierane było konfliktami wewnętrznymi na tle religijnym. Dochodziły do tego intrygi obcych, zainteresowanych opanowaniem zamożnego kraju, kontrolującego handel z ziemiami litewskimi i moskiewskimi. Interwencja Zygmunta Augusta w wewnętrzne spory w Inflantach doprowadziła do wymierzonego przeciwko Moskwie układu w Pozwolu (1557). Wybuchła wojna, w wyniku której Moskwa przebiła sobie dostęp do Bałtyku w Narwie (1558), Szwedzi wtargnęli do Estonii (1561), a Dania opanowała biskupstwo ozylskie. Inflanty miały przed sobą perspektywę podziału albo utrzymania jedności, tę ostatnią wydawała się gwarantować tylko Rzeczpospolita. W 1561 r. nastąpiła sekularyzacja zakonu, utworzono świeckie księstwo w Kurlandii i Semigalii, a reszta terytorium stawała się kondominium polsko-litewskim. Rozwiązanie to, w tym momencie być może najkorzystniejsze dla Inflantczyków, okazało się atrakcyjne dla magnatów raczej niż dla szlachty. Zygmunt August starał się związać szlachtę inflancką z Rzeczpospolitą, potem jednak zaczął wzrastać nacisk żywiołu polskiego i litewskiego. Starostwa utworzone w Inflantach za Batorego dostały się Polakom. W tym stanie rzeczy porozumienie z którymś z rywali do panowania w Inflantach stawało się konieczne. Ponieważ ułożenie się z Moskwą było niemożliwe, jedynym sensownym był sojusz ze Szwecją.

Read the rest of this entry »

Druga połowa wieku XVII w Rzeczpospolitej

Jeszcze w połowie wieku XVII Rzeczpospolita była rzeczywiście niezbędnym składnikiem układu politycznego w tej części Europy. U progu wieku XVIII przestała być samodzielna. Zarazem okazały się fikcją gwarancje wolności. Obronę politycznego status quo przejęły dwory obce. Do zniszczeń wojennych i rabunków wojsk dołączyły klęski głodu (1708-9) i zarazy (1708-11).

Read the rest of this entry »

Druga połowa wieku XVII w Rzeczpospolitej cz. II

Kryzys wewnętrzny w Rzeczpospolitej wyrażał się nie tylko w postępującym osłabieniu roli króla i chaosie sejmowym. Projekty wprowadzenia władzy absolutnej lub choćby dziedzicznej, podejmowane przez prawie cały wiek XVII, były równie nierealne jak plany usprawnienia sejmowładztwa. Nie odpowiadały rzeczywistości społecznej. Rzeczpospolita stawała się rodzajem oligarchicznej republiki pozbawionej jednak egzekutywy.

Read the rest of this entry »